مقدمه
«انجمن حامیان فرهنگ قرضالحسنه و کارآفرینی اجتماعی» (نهاد مردمی رسالت)، یک زیستبوم اقتصاد اجتماعی مردمی است که در آن، قریب به ۱۰ میلیون عضو، اعم از راهبران اجتماعی، آحاد جامعه، حامیان و سازمانهای رهیاری، بهمنظور بهبود معیشت اقشار خرد جامعه، نقش ایفا میکنند.
در این زیستبوم، بهمنظور تحقق هدف «توسعه فرهنگ قرضالحسنه و کارآفرینی اجتماعی»، اصول و قواعد رفتاری مشخصی تحت عنوان «الگوی تعالی اجتماعی رسالت» تعریف شده است.
این الگو، بر این باور استوار است که با سه راهکار «همیاری اجتماعی»، «کارآفرینی اجتماعی» و «قرضالحسنه» میتوان بستری را مهیا کرد که نهایتاً منجر به بهتر شدن کار و زندگی یا بهعبارتی بهبود معیشت اقشار خرد جامعه شود.
در شکل ذیل، نظام حاکم بر هر راهکار آورده شده است.
الگوی تعالی اجتماعی رسالت
کارآفرینی اجتماعی در الگوی تعالی اجتماعی رسالت
در الگوی تعالی اجتماعی رسالت، این اعتقاد وجود دارد که یکی از عوامل کلیدی مهاجرت معکوس، مولد بودن روستاها و شهرهای کوچک میباشد. با این اتفاق، میزان اشتغال، سطح درآمد و رفاه خانوار در این جوامع افزایش پیدا میکند. علاوه بر این، مردم روستاها و شهرهای کوچک نهتنها وابسته و مصرفکننده تولیدات شهرهای بزرگ نیستند، بلکه بخشی از نیازهای این مناطق را تأمین میکنند.
در رونق کار و کسبهای خرد و خانگی، بنیان خانواده اهمیتی جدی دارد. در گذشته، خیلی از کار و کسبهای اصیل بر مبنای خانواده بود. بهصورت طبیعی، فرزند این خانواده از بدو کودکی، کار و زندگی را با هم تجربه میکرد و تفریحش کارش بود. وی در کنار پدر به ابعاد مختلف کار و کسب خانوادگیاش اشراف پیدا میکرد و در ادامه میتوانست کار و کسب موفقی داشته باشد، زیرا تمام زوایای شکست و موفقیتش را از نزدیک لمس کرده بود. در این وضعیت، اگر اعضای خانواده دور هم جمع شوند، کار و کسبهای اصالتداری شکل خواهند گرفت که پویایی بیشتری دارند.
اگرچه کار و کسبهای خرد و خانگی مزایای متعددی ایجاد میکنند، در عین حال، با مسألهای جدی تحت عنوان رقابتپذیری در بازار مواجه هستند. این کار و کسبها بهدلیل مقیاس اندک تولید، عمدتاً توان رقابت با شرکتها و بنگاههای بزرگ را از لحاظ قیمت و کیفیت ندارند و در مدتزمان کوتاهی پایداری خود را از دست داده و به شکست میانجامند. اما اگر این کار و کسبها در سراسر کشور حول زنجیره ارزش خود کنار هم قرار بگیرند، میتوانند تولیدات خود را از لحاظ اقتصادی، مقیاسپذیر نموده و در نهایت، محصولات رقابتیتری را در بازار عرضه کنند. در این میان، وجود پلتفرمی برای ایفای کارکرد بههمرسانی این کار و کسبها، ضرورتی جدی پیدا میکند.
الگوی تعالی اجتماعی رسالت، برای پاسخ به مسائل فوق، راهکار ویژهای تحت عنوان «کارآفرینی اجتماعی» مدنظر قرار میدهد. در این رویکرد، کار و کسبهای خرد و خانگی معیشتمحور در قالب «هستههای کارآفرینی اجتماعی» ساماندهی میشوند. در ضمن، اولویت این هستهها، تولید در روستاها و شهرهای کوچک و مصرف در شهرهای بزرگ میباشد. از طرفی، در این مدل، بسترهای لازم برای بههمرسانی و مدیریت زنجیره ارزش این هستهها در سراسر کشور مهیا شده است.
مرکز توجه در کارآفرینی اجتماعی: خرد و خانگی
ازآنجا که مرکز توجه الگوی تعالی اجتماعی رسالت، بخش خرد جامعه است، مؤلفه کارآفرینی اجتماعی نیز بر بخش خرد و خانگی متمرکز شده است. با توجه به اینکه کار و کسبهای خرد و خانگی بخش شایان توجهی از اشتغال جامعه را شامل میشود، لذا هم از نظر سهم از اشتغالزایی کشور و هم از لحاظ اثرگذاری بر معیشت خانوارها، از اهمیت بسزایی برخوردار است.
علاوه بر این، توسعه این نوع کار و کسبها در نهایت میتواند به افزایش رشد اقتصادی و میزان تولید ناخالص داخلی کشور منجر شود. اما از طرفی دیگر باید به این امر توجه داشت که گرچه این کار و کسبها دارای مزیتهایی (نظیر چابک بودن، ارگانیک و منحصربهفرد بودن محصولات) هستند، اما در رقابت با بنگاههای بزرگ و متوسط اقتصادی، همواره با مسائل صرفهبهمقیاس بودن در فرایند تولید و فروش (نظیر انبارداری، طراحی و توسعه، بستهبندی، توزیع و …) روبهرو هستند.
لذا اگر این مشاغل در یک الگوی تخصصی کنار هم قرار بگیرند، میتواند بسیاری از مزیتهای بنگاههای بزرگ را به ارمغان بیاورد. در این شرایط، قدرت رقابتپذیری و نیز پایداری آنها افزایش خواهد یافت.
الگوی تعالی اجتماعی رسالت، بر این ادعاست که تخصص راهبری زنجیره ارزش کار و کسبهای خرد و خانگی را در طول سالیان اخیر کسب کرده است؛ تخصصی که همزمان کارکردهای ویژه بنگاههای بزرگ را در کنار الگوهای متناسب با کار و کسبهای خرد دربرگرفته است.
اهداف کارآفرینی اجتماعی
تقویت اشتغالزایی: بهمعنای افزایش تعداد مشاغل خرد و خانگی.
رونق تولید: بهمعنای تمرکز بر تولیداتی که ظرفیت و امکان فروش هم داشته باشند.
ارتقای سواد اینترنتی و افزایش سهم تجارت الکترونیک: بهمعنای مهارتافزایی اعضا جهت بهکارگیری پلتفرمهای اینترنتی و در نتیجه، افزایش سهم تجارت الکترونیک از کل تجارت در کشور.
رویکردها در کارآفرینی اجتماعی
در توسعه مؤلفه کارآفرینی اجتماعی، رویکردهایی در نظر گرفته شده تا هم اشتغال پایدار فراهم شود و هم اثرات اجتماعی و فرهنگی متعددی به همراه داشته باشد.
تولید در شهرهای کوچک و روستاها، مصرف در شهرهای بزرگ
در توسعه مؤلفه کارآفرینی اجتماعی، رویکردهایی در نظر گرفته شده تا هم اشتغال پایدار فراهم شود و هم اثرات اجتماعی و فرهنگی متعددی به همراه داشته باشد. در کارآفرینی اجتماعی، اولویت تولید در شهرهای کوچک و روستاها است و این تولیدات به بازار مصرف در شهرهای بزرگ متصل میشوند که نتیجه آن، شکلگیری جریان کالا و خدمات از روستاها به شهرهای بزرگ و بهتبع آن، افزایش جمعیت در شهرهای کوچک و روستاها بهجای شهرهای بزرگ و خصوصاً کاهش حاشیهنشینی و معضلات متعدد آن در این شهرها است. علاوه بر این، این رویکرد به مقاومسازی اقتصاد نیز منجر خواهد شد.
هر خانه یک کارخانه
فعالیت کار و کسبهای خرد و خانگی، عمدتاً در شهرهای کوچک و روستاها و در خانه قابل انجام است که این رویکرد منجر به گره خوردن کار و زندگی افراد، تحکیم بنیاد خانواده و افزایش بهرهوری تولید میگردد. همچنین این رویکرد به توسعه فرهنگ خوداشتغالی و مولد بودن در مقابل فرهنگ میل به کارمندی منجر خواهد شد.
مدیریت زنجیره ارزش
موضوع اصلی در توسعه کار و کسبهای خرد و خانگی، مدیریت زنجیره ارزش از طراحی و تولید تا بستهبندی و خدمات پس از فروش است.
در مدیریت زنجیره ارزش، رشتههای تخصصی کارآفرینی اجتماعی، استعدادها، نهادهها و ستادِههای مختلف، شناسایی و ذیل یک راهبری واحد با استفاده از سامانه کارآفرینی اجتماعی، بههمرسانی میشوند تا کل فرایند تولید و اتصال زنجیره تولید به مقاصد مصرف در کشور به خوبی مدیریت گردد.
تأمین مالی قرضالحسنه
تأمین مالی کار و کسبهای خرد و خانگی، با توجه به ساختار درآمد و هزینه این کار و کسبها و همچنین با در نظر گرفتن ماهیت فعالیتهایشان، جز با قرضالحسنه عملیاتی نمیباشد. لذا در کارآفرینی اجتماعی، زمینه استفاده هستههای کارآفرینی اجتماعی از وام اشتغالزایی قرضالحسنه توسط بانک قرضالحسنه رسالت فراهم گردیده است. علاوه بر این، فرهنگسازی در راستای تبیین این مفهوم که “پول، کار نمیسازد؛ بلکه کار، پول میسازد” انجام میگیرد.
رقابتپذیری
تمام فعالیتها در کارآفرینی اجتماعی به گونهای انجام میپذیرد که در نهایت تمام تولید کالا و خدمات اعضا رقابتپذیر باشند و به تبع آن اشتغال پایدار بماند.
مربی یکدیگر باشیم (هر عضو یک مربی)
در الگوی تعالی اجتماعی رسالت، شیوه مهارتافزایی هستههای کارآفرینی اجتماعی از مسیر همیاری اجتماعی در میان خودشان اتفاق میافتد. بهعنوان مثال، صاحب هر کار و کسب، بسته به استعدادی که دارد، مربی دیگر اعضا در جهت مهارتافزایی آنها میشود. بنابراین، هر عضو، یک مربی برای سایر اعضا خواهد بود تا مهارتافزایی در جریان طبیعی فعالیت این اعضا بهصورت مستمر انجام پذیرد.
هستههای کارآفرینی اجتماعی
کار و کسبهای خرد و خانگی در انجمن حامیان فرهنگ قرضالحسنه و کارآفرینی اجتماعی، تحت عنوان «هستههای اجتماعی» نقشآفرینی میکنند. هر هسته کارآفرینی اجتماعی، جمعی از افراد (عمدتاً خانوادهمحور) با محوریت یک فرد با عنوان «راهبر هسته» را دربرمیگیرد که در یک رشته تخصصی، مشغول به تولید کالا یا ارائه خدمات هستند.
بهعنوان مثال، در هسته کارآفرینی اجتماعی «کاشت و برداشت زعفران سمیعی»، آقای سمیعی (پدر خانواده)، به همراه همسر، فرزندان و نزدیکانش، با همیاری یکدیگر، به تولید زعفران و عرضه آن به بازار میپردازند.
نکته قابلذکر آنکه، وقتی به این کار و کسبها، «هسته کارآفرینی اجتماعی» اطلاق میشود، لزوماً به این معنا نیست که تازه میخواهند شکل بگیرند. عمده این کار و کسبها از قبل فعال بودهاند و فقط شناسه هسته کارآفرینی از اِمرسالت دریافت میکنند تا در زیستبوم انجمن حامیان فرهنگ قرضالحسنه و کارآفرینی اجتماعی شناخته شوند و بتوانند با استفاده از ظرفیتهای اِمرسالت، کار و کسبهای خود را توسعه بیشتری دهند.
مراحل عملیاتی فعالیت هستههای کارآفرینی اجتماعی
1.شناسایی اعضای هسته کارآفرینی اجتماعی و تعریف سات (غرفه مجازی) در اِمبازار:
رهیار محدوده، از میان اعضای محدوده خود، افراد زیر را شناسایی نموده و به آنها مطابق با الگوی تعالی اجتماعی رسالت، جهت اخذ شناسه «هسته کارآفرینی اجتماعی» و تعریف سات در اِمبازار (بازار اعضا)، مشاوره میدهد:
2.ارتباط با عرضهکنندگان تجهیزات و مواد اولیه مورد نیاز در اِمبازار:
عضو هسته کارآفرینی اجتماعی، میتواند عرضهکنندگان مواد اولیه و تجهیزات مورد نیاز خود را از طریق اِمبازار شناسایی و نسبت به خرید از آنها اقدام نماید.
3.معرفی وام قرضالحسنه از طریق حامیان:
در این الگو، حامیان نیز میتوانند در راستای حمایت از توسعه کار و کسبهای خرد و خانگی، عضو هسته را جهت دریافت وام قرضالحسنه با مبلغ موردنظر (بسته به برآورد ریالی آن کار و کسب)، به بانک قرضالحسنه رسالت معرفی کنند.
4.دریافت خدمات اعتبارسنجی از سامانه مرآت:
عضو هسته، پیش از درخواست وام قرضالحسنه باید از طریق سامانه مرآت، اعتبارسنجی شود و در ادامه از طریق سامانه آیکاپ، سفته الکترونیکی خود را خریداری نماید.
5.درخواست وام قرضالحسنه از طریق اِمرسالت:
عضو هسته میتواند از طریق سامانه اِمرسالت، نسبت به درخواست وام قرضالحسنه اقدام نماید.
6.خرید تجهیزات و مواد اولیه و خدمات مورد نیاز از اِمبازار:
یکی از نکات کلیدی در این الگو این است که جهت تحقق کامل اهداف حامیان در ایجاد و توسعه کار و کسبها، مبلغ وام قرضالحسنه بهصورت نقدی به عضو هسته پرداخت نمیشود. بلکه این مبلغ در حساب کاربری عضو هسته در اِمرسالت (سامانه اِمحسام) شارژ میشود و ایشان میتواند اقلام مورد نیاز کار و کسب خود را از طریق اِمبازار خریداری نماید.
7.ارسال اقلام خریداریشده از طریق متصدیان اِم تی اِس (سامانه حمل و نقل اعضا):
پس از خرید از اِمبازار، اقلام مورد نیاز کار و کسب، توسط متصدیان اِم تی اِس (سامانه حمل و نقل اعضا) به محل موردنظر عضو هسته تحویل داده میشود.
8.دریافت خدمات بیمه از سامانه اِمبیمه:
عضو هسته در کلیه مراحل میتواند متناسب با نیازهای خود از خدمات متنوع بیمهای شامل:
با قیمتی مناسب و بهصورت اقساط از سامانه اِمبیمه استفاده کند.
9.مهارتافزایی عضو هسته مبتنی بر همیاری اجتماعی اعضا:
یکی از اصول اساسی در این الگو، مهارتافزایی و اشتراک دانش و تجربه مبتنی بر همیاری اجتماعی اعضا با شعار «هر عضو، یک مربی» است.
به منظور تسهیل اشتراک دانش و تجربه، بسترهایی نظیر:
طراحی شده و در اختیار همه اعضا قرار گرفته است.
10.فروش محصولات هسته کارآفرینی اجتماعی در اِمبازار و شبکه اجتماعی رسان:
عضو هسته کارآفرینی اجتماعی میتواند محصولات و خدمات خود را در سات (غرفه مجازی) خود در سامانه اِمبازار عرضه نماید و از طریق متصدیان اِم تی اِس به مشتریان خود تحویل دهد.
انواع نقشآفرینان در توسعه کارآفرینی اجتماعی
نقش هسته کارآفرینی اجتماعی در توسعه کارآفرینی اجتماعی
هسته کارآفرینی اجتماعی از طریق راهبر هسته با همکاری اعضای هسته که عمدتاً اعضای خانوادهی راهبر هستند، حول یک رشتهی شغلی فعالیت دارد. این هسته نقش بسزایی را در اشتغال بخش خرد در اقتصاد کشور ایفا میکند. علاوه بر این، هرکدام از این هستهها نقشهای زیر را در توسعهی کارآفرینی اجتماعی ایفا مینمایند:
تکمیل زنجیرهی ارزش برخی شرکتهای بزرگ
ترویج فرهنگ و روحیهی اشتغال و کارآفرینی اجتماعی در میان اعضای زیستبوم
تقویت بنیان خانواده
تقویت بستر ارتباطات بین هستهها بهمنظور همافزایی تولید و فروش محصولات
تقویت مهارتهای شغلی اعضای زیستبوم از طریق انتقال تجربه و دانش
تأمین محصولات موردنیاز اعضای زیستبوم مبتنی بر اعتماد و اصالت در اِمبازار
تأمین مواد اولیه و تجهیزات موردنیاز سایر هستهها در زنجیرهی ارزش
نقش راهبر اجتماعی در توسعه کارآفرینی اجتماعی
راهبران اجتماعی، یکی از ارکان محوری در الگوی تعالی اجتماعی رسالت هستند که در مسیر رسیدن به سبک بهتر کار و زندگی، نقش بسزایی ایفا میکنند. راهبران اجتماعی بهعنوان پیشرو و امام، ظرفیت یک اجتماع را هدایت کرده و از همهی زیرساختهایی که الگوی تعالی اجتماعی رسالت در اختیارشان قرار داده، برای توسعهی منطقهی خود بهره میبرند.
در محور کارآفرینی اجتماعی نیز راهبر اجتماعی، باتوجهبه شناخت عمیقی که از جامعهی مخاطب خود دارد، نقش بسزایی در توسعه و پایداری هستههای کارآفرینی اجتماعی ایفا میکند:
استفاده از ظرفیت حامیان، اعم از حامیان اعتباری، فنی و بازرگانی، در طول زنجیرهی ارزش
شناسایی و معرفی اعضای مستعد و علاقهمند به فعالیت در کار و کسبهای خرد و خانگی
معرفی رشتههای شغلی اصیل و ریشهدار در جامعهی محلی خود
شناخت هستههای کارآفرینی اجتماعی مختلف و بههمرسانی آنها در طول زنجیرهی ارزش
نقش راهبر اجتماعی در توسعه کارآفرینی اجتماعی
مشاوره و راهنمایی اعضا با توجه به شناخت الگوی تعالی اجتماعی رسالت و سامانههای سرزمین مجازی اِمرسالت
نقش ویژه در جایگزینی اسناد ضمانتی با سرمایههای اجتماعی در فرایند اعتبارسنجی اعضا
تقویت همیاری اجتماعی در بهبود رقابتپذیری محصولات؛ برای مثال، همیاری هستهها در سفارش، انبار و ارسال و تحویل جمعی به منظور بهرهمندی از مزیت مقیاس، حملونقل اجتماعی، نظارت اجتماعی در کنترل قیمت و کیفیت محصولات و …
استفاده از ظرفیتهای محلی در مهارتافزایی شغلی اعضا (هر عضو یک مربی)
استفاده از شبکهی ارتباطات گسترده و مهارتهای ارتباطی خود به منظور توسعهی بازار محصولات (معرفی و یا برگزاری جشنوارههای محلی، اخذ سفارش عمده از مشتریان، ترغیب و تقویت فعالیت اعضا در بازار اینترنتی و …)
نقش رهیار در توسعه کارآفرینی اجتماعی
رهیاران نیز بهعنوان نیروهای انجمن حامیان فرهنگ قرضالحسنه و کارآفرینی اجتماعی، با توجه به اشراف کاملی که به الگوی تعالی اجتماعی رسالت و سامانههای سرزمین اِمرسالت دارند، اعضای موجود در محدودهی جغرافیایی خود را جهت بهرهمندی از ظرفیتهای الگو و فعالیت در این سامانهها مشاوره میدهند و همراهی میکنند.
همچنین، رهیاران با توجه به شناخت خوبی که از محدودهی خود دارند، میتوانند همچون راهبران اجتماعی در بههمرسانی اعضای هستههای کارآفرینی اجتماعی نقش ایفا کنند. این موضوع، با توجه به شبکهی گستردهی ارتباطی رهیاران در سراسر کشور، اهمیت مضاعفی در بههمرسانی هستههای کارآفرینی اجتماعی در سطح ملی خواهد داشت.
نقش حامیان در توسعه کارآفرینی اجتماعی
حامیان در توسعهی کارآفرینی اجتماعی نقش بسزایی ایفا میکنند. آنها میتوانند به اشکال مختلف، حامی اعتباری، فنی، بازرگانی، فرهنگی و بهبوددهندهی رفتار اعتباری هستههای کار و کسب در الگوی تعالی اجتماعی رسالت باشند. حامیان میتوانند نقشهای زیر را بهطور مشخص در الگوی تعالی اجتماعی رسالت ایفا کنند:
حمایتهایی که حامیان بهبود رفتار اعتباری انجام میدهند تا اعضای کانونهای مدنظرشان در فرآیند اعتبارسنجی مرآت، راحتتر و سریعتر اعتبارسنجی شوند.
حمایتهایی که حامیان اعتباری انجام میدهند و منجر به وام قرضالحسنهی اشتغالزایی برای هستههای کارآفرینی اجتماعی میشود.
حمایتهایی که حامیان بازرگانی انجام میدهند و از کار و کسبهای شکلگرفته توسط اعضا حمایت میکنند.
حمایتهایی که حامیان فرهنگی انجام میدهند و کانونهای همیاری اجتماعی را در میان جامعهی اطراف خود ثبت کرده، همیاری اجتماعی را ترویج و فرهنگ قرضالحسنه را توسعه میدهند.
دستاوردها در محور کارآفرینی اجتماعی
50% اعضای اِمرسالت، در مشاغل خرد و خانگی فعالیت دارند.
حدود 50 هزار هستهی کارآفرینی اجتماعی در این زیستبوم فعالیت دارند.
میزان خرید و فروش هستههای کارآفرینی اجتماعی در سامانهی اِمبازار (بازار اعضا):
(آمارها مربوط به پایان سال ۱۴۰۲ میباشد.)
سرزمین اِمرسالت
اِمرسالت، سوپراپلیکیشنی است که با عضویت در آن میتوان به تمامی سامانههای طراحیشده در الگوی تعالی اجتماعی رسالت (حدود ۲۵ سامانه) دسترسی داشت. هر عضو اِمرسالت میتواند از طریق لینک new.mresalat.ir وارد آن شده و با وارد کردن نام کاربری و رمز عبور، از هر یک از سامانهها به فراخور نیازش استفاده کند.
سرزمین اِم رسالت
از جمله امکاناتی که در اِمرسالت مهیا شده است، سامانه خرید و فروش آنلاین «اِمبازار» یا «بازار اعضا» است که در آن، هستههای کارآفرینی اجتماعی میتوانند محصولات و خدماتشان را به کلیه همراهان رسالتی در سراسر کشور (در حدود ۵ میلیون نفر) عرضه کنند.
همچنین، امکان خرید «اقساطی»، «نسیه» و «بن» نیز در «اِمرسالت» (در سامانههای «اِمحسام» و «اِماقساط») در نظر گرفته شده که این امر میتواند فروش هستهها را تسهیل کند. از طرفی دیگر، هستهها با استفاده از این امکان میتوانند مواد اولیه و تجهیزات مورد نیازشان را از فروشندگان موردنظرشان تأمین کنند.
در ضمن، هستههای کارآفرینی اجتماعی میتوانند با استفاده از سامانه حملونقل اعضا (اِم تی اِس)، محصولاتشان را با روشی مطمئن و سریع به مشتریانشان در سراسر کشور برسانند.